A A A

Program badawczy

Wartości etyczne i estetyczne kurdyjskiej kultury.

 

Projekt opiera się na wybranych klasycznych i współczesnych koncepcjach etycznych jak np. – etyka Arystotelesa, koncepcje Tadeusza Czeżowskiego (ujmowanie sensu życia jako „celowego”, szczególnego rodzaju zadania do wykonania, złożonego z celów bliższych i dalszych), Jacka Filka (Filozofia jako etyka) pojęcia „cnoty”, jej dziedzictwa we współczesności, oraz zagadnienia reinterpretacji wartości (Alasdair MacIntyre). Wszystkie te koncepcje podkreślają teleologiczny wymiar etyki (rozróżnienie na to „kim człowiek jest” a „kim może się stać” i „w imię czego”), a także zawierają refleksje na temat pojęcia „cnoty” i „honoru” ważnych dla rozumienia systemów etycznych „społeczeństw bohaterskich” (MacIntyre). Podkreślić należy, że są to istotne elementy składające się na system tradycyjnych wartości obecnych w kurdyjskiej kulturze (baśniach fantastycznych, czy eposie Mem i Zin XVII wiecznego kurdyjskiego poety, duchownego i filozofa Ehmede Chaniego). Tradycja ta – nawiązująca do filozofii Arystotelesa - wydaje się więc w pewnej mierze wspólna dla tradycji filozoficznej zachodniej i muzułmańskiej (w tym wypadku kurdyjskiej).

 

Ważnym metodologicznym punktem odniesienia są także koncepcje poruszające zagadnienie miłości – jako wartości stanowiącej podstawę systemu wartości (tradycja jezydzka, Ehmede Chani, Max Scheler, Mikołaj Bierdiajew) oraz wybrane muzułmańskie koncepcje etyczne. Azim Nanji wskazuje między innymi na: 1). wielość tradycji etycznych, które uformowały świat islamu Owa wielość ma szczególne znaczenie w odniesieniu do kultury kurdyjskiej leżącej dosłownie i w przenośni na pograniczu wielu wpływów 2) kompleksowość ujęcia – zasady etyczne powinny były odnosić się do bardzo wielu wymiarów życia muzułmanina, 3) poszukiwanie szczęścia – zadaniem muzułmańskich rozważań etycznych było wskazanie dróg do osiągnięcia szczęścia, 4) racjonalny charakter etyki – objawiając swoją wolę ludziom poprzez Koran Bóg zalecił rozumienie objawienia, a ibn Rushd w konflikcie z Al-Ghazalim wskazywał na obecność w Koranie rozumowego dowodzenia, wyjaśniania, podkreślając, że nie mogą być to elementy obce, ani wrogie tradycji muzułmańskiej. Doprowadziło to zdaniem Azima Nanji do racjonalnych poszukiwań, które wypracowały reguły etycznego zachowania i podstawowe zasady, na których powinny być one oparte. W tym kontekście godny uwagi jest wkład do współczesnej etyki muzułmańskiej, jaki miał Bediuzzaman Said Nursi (1878-1960) – kurdyjski myśliciel i duchowny. Jego poglądy stały się podstawą religijnego odrodzenia w Turcji drugiej połowy XX i początków XXI wieku. Nursi sprzeciwiał się filozofii pozytywistycznej i materialistycznej w wydaniu tureckim (bezkrytyczna wiara w postęp i naukę, wyzwolenie od religii realizowane poprzez system państwowej biurokracji), podkreślał kompatybilność nauki i religii, wolności i wiary, nowoczesności i tradycji. Jak wskazuje badacz twórczości Nursiego - Hakan Yavuz - celem jego filozofii była „ochrona zlaicyzowanej edukacji przed brakiem wiary w Boga, jak również ochrona edukacji religijnej przed fanatyzmem, poprzez ponowne zespolenie wartości wiary i nauki.”

 

Projekt uwzględnia także dynamikę społecznych przemian zachodzących w ostatnich latach na Bliskim Wschodzie (Islam in Public. Turkey, Iran, and Europe, pod red. Nilüfer Göle i Ludwiga Ammanna), a także perspektywę postkolonialną ujmowaną między innymi przez takich badaczy jak Edward W. Said, Gayatri Spivak, czy Leela Gandhi. Ujęcie postkolonialne jest przydatne zwłaszcza w aspekcie kurdyjskich prób uzyskiwania głosu i znaczenia, które widoczne są na Bliskim Wschodzie nie tylko w sferze polityki, ale także kultury, zwłaszcza tam gdzie Kurdowie uzyskali dziś większe możliwości działania (Turcja, Irak). Ten rodzaj emancypacji łączy się nie tylko z reinterpretacją wielu tradycyjnych wartości, ale także stosunku do nowoczesności. Ponadto „kolonizatorami” dla Kurdów byli zazwyczaj ich sąsiedzi, nie zaś bezpośrednio państwa zachodnie. Daje to możliwość prześledzenia zjawiska domina w procesie podporządkowywania. Z drugiej zaś strony wpływa na - nieco bardziej otwarty niż w przypadku ich sąsiadów - stosunek Kurdów do świata Zachodu i jego wartości.

 

Obok tradycji muzułmańskiej w procesie formowania się systemu wartości uwzględnić należy także rolę tradycji jezydzkiej, religijnej mniejszości zamieszkującej po dziś dzień na Bliskim Wschodzie i na Kaukazie i składającej się wyłącznie z etnicznych Kurdów, mówiących dialektem kurmandżi, (w oparciu badania Philip G. Kreyenbroeka i Khanny Omarkhali z Uniwersytetu w Getyndze, a także dorobek wywodzącej się ze społeczności jezydów rodziny Calîl). Analiza wartości obecnych w kurdyjskiej kulturze nie byłaby możliwa bez wkładu doświadczeń antropologicznych takich jak prace Martina van Bruinessena czy Lale Yalçın-Heckmann, analizujące system plemienny kurdyjskiego społeczeństwa i jego rolę zarówno w kształtowaniu się w XX wieku kurdyjskiej tożsamości narodowej, jak i w transformacji tego społeczeństwa na przestrzeni ostatniego stulecia.

 

Ważne – zwłaszcza w kontekście procesu społecznej alienacji poruszanej przez współczesną literaturę kurdyjską są także ujęcia psychologiczne – jak. np. koncepcja Bruno Bettelheima wskazująca na terapeutyczną rolę baśni i procesu opowiadania, czy wyniki badań A. Kępińskiego poświęcone zagadnieniu lęku. Uzupełnić je należy o pojęcia resentymentu, chociażby w ujęciu Maxa Schelera, czy stygmatu – wykorzystanego do analizy zjawisk społecznych na Bliskim Wschodzie przez turecką badaczkę Nilüfer Göle.

 

Głównym przedmiotem analizy będą dzieła współczesnych kurdyjskich twórców, zarówno poetów i pisarzy, jak i reżyserów, między innymi: Mehmeda Uzuna, Hesenê Metê, Jana Dosta, Helȋma Yûsiva, Jany Seydy, Çoman Hardi, Bextiyar Alego, Bahmana Qubadiego.

 

W zakresie wartości estetycznych głównym punktem odniesienia są klasyczne koncepcje piękna, a także – za Marią Gołaszewską – „utożsamienie najwyższych wartości (piękna, prawdy i dobra), znajdujące swój wyraz, od tradycji Platońskiej poprzez średniowiecze, w pojęciu transcendentalistów”. Były to koncepcje, które w dość istotny sposób oddziałały na wyobrażenie o pięknie w świecie cywilizacji muzułmańskiej, niezależnie od jej specyfiki, jaką był niewątpliwie zakaz figuratywnego przedstawiania i związany z nim rozwój sztuki ornamentalnej i geometrycznej. Odwołania do klasycznej tradycji rozumienia zagadnień estetycznych będą oparte również na pracach Władysława Tatarkiewicza, ale także na rozważaniach o historii piękna i brzydoty Umberto Eco, czy pojęcia „duchowości w sztuce” Kandyńskiego. Analizie zostaną poddane zwłaszcza wybrane dzieła kurdyjskiej sztuki współczesnej takich artystów jak Walid Siti, czy Malva, którym nieobce są inspiracje sztuką zachodnioeuropejską, ale także symboliką zawartą w kurdyjskim uniwersum kulturowym (np. symbol gór i góry jako schronienia przed niebezpieczeństwem i zagładą, miejsca kontaktu z Bogiem) oraz barwnym i pełnym „estetycznych emocji i doznań” światem, w którym wyrośli (rzeczywistość Kurdystanu).